In elke editie van ABSoluut, het magazine dat we maken voor ABS Bouwteam, gaan twee partijen in gesprek over architectuur. In de dertigste editie geeft Anton Gonnissen, voormalig CEO van ABS Bouwteam en uitgever van dit magazine, symbolisch de fakkel door aan zijn opvolger Arne Schollaert tijdens een bezoek aan Bagsværd Kirke in Kopenhagen. Hoewel het sacrale bouwwerk van de Deense architect Jørn Utzon uit 1976 van buitenaf meer weg heeft van een fabrieksgebouw, is het wel een gebouw dat met zijn inhoud weet te beroeren. Met een interieur waarin goddelijk licht langs de sierlijke lijnen van een wolkenplafond over de hoofden van de parochianen neerdaalt, en een architect die betekenis zoekt boven uiterlijk vertoon, stond de kerk van Bagsværd al heel lang op het must-visitlijstje van Arne: “Ik hou ervan als een gebouw zonder veel omhaal doet wat het moet doen.”
Blog | BAGSVÆRD KIRKE: een les in nederigheid
“Ik kan me mijn bezoek aan het Sydney Opera House nog levendig voor de geest halen. Het was een onvergetelijk kippenvelmoment”, vertelt Arne. “Utzon is er wereldberoemd mee geworden, hoe moeilijk het bouwproces ook was verlopen. Of je het nu mooi vindt of niet, het is in elk geval een gebouw dat boeit. En dat is voor mij wat architectuur moet beogen. Het Opera House is bovendien een publiek goed par excellence, omdat iedereen kan genieten van dezelfde sensatie wanneer hij ervoor staat. Dat gevoel van geluk is zo ontzettend waardevol, en toch wordt het nooit mee in rekening gebracht als we de kosten en baten van wat we bouwen tegen elkaar afwegen. Het is volgens mij nochtans dat gevoel dat we moeten nastreven en niet alleen bij publieke gebouwen, maar ook bij residentiële woningen of woonprojecten. De ode aan schoonheid, die bezingen we al decennialang. Ik voeg er graag de strijd tegen de standaardisatie aan toe. Of het nu gaat om appartementsblokken die het straatbeeld overspoelen met tristesse of een living en keuken die door slechte ruimtelijke verhoudingen een dagelijks gevoel van onrust voeden; zo’n zaken krijg je als je niet meer doet dan streven naar een optimaal rendement of efficiëntie in het productieproces. Terwijl die aanpak uiteindelijk veel hogere kosten draagt dan we in rekening nemen.” Wie opbrengst en welzijn meer in balans brengt, realiseert volgens Arne een ander soort architectuur met ruimtes, materialiteit en verhoudingen die meer waarde creëren voor de bouwheer en de gemeenschap. “Ik koester de ambitie om er mee over te waken dat wát we bouwen, ook dat immateriële, niet-gemonetariseerde extraatje in zich draagt.”
Deense eenvoud en functionaliteit
Het is half juni en het miezert in Kopenhagen. Arne en Anton schuilen onder een paraplu en turen wat twijfelachtig naar Bagsværd Kirke. Met zijn bleke betongevel, ogenschijnlijk lukrake aaneenschakeling van losse volumes en opeenstapeling van daken in grijs aluminium lijkt het gebedshuis eerder op een fabriek. Al even onopvallend als zijn schil nestelt het bouwwerk zich geruisloos in zijn omgeving. Dat is de noordelijke rand van de Deense hoofdstad, in een voorstedelijke omgeving te midden van de berkenbomen, met de achterkant naar een lokale straat. Naast die harmonieuze relatie tussen de kerk en zijn omgeving, verrassen ook de eenvoud en functionaliteit van de architectuur niet. Het zit immers ingebakken in het DNA van de Deense architectuur. “Bagsværd Kirke kan je eigenlijk zien als een doos rond een inspirerende ruimte. Herken jij er de stijl van zijn maker in?”, vraagt Anton terwijl hij vanop afstand met zijn wijsvinger langs de bleke contouren van het bouwwerk gaat. “Als je het andere werk van Utzon bekijkt, kan je niet echt spreken van een kenmerkende signatuur. Hij lijkt zich als een kameleon volledig naar elke opdrachtgever, omgeving en programma te schikken. Zijn hand is nauwelijks zichtbaar en dat is misschien maar goed ook. Aan dat onnodig indruk willen maken, wordt tegenwoordig te veel aandacht besteed. Utzon is vooral een architect die inhoud brengt, en dat kunnen we alleen maar waarderen.”
De kerk staat er ondertussen bijna vijftig jaar. In 1976 kreeg de gemeenschap van Bagsværd na drie eeuwen zonder kerk, eindelijk weer een plek voor gebed. Naast het creëren van een betekenisvolle relatie tussen een gebouw en zijn omgeving, blijkt uit het werk van de Deense architect ook duidelijk zijn vermogen om architectuur te laten resoneren met de lokale gemeenschap. Niet alleen in Sydney, maar ook in het kleine Bagsværd. Arne: “Bagsværd Kirke is veel meer dan een kerk. In de aansluitende volumes komen mensen uit de buurt ook samen voor events, vergaderingen, expo’s, jeugdactiviteiten, enzovoort. Het is een plek voor iedereen.” Het is voor Arne het uitgelezen moment om ook even te verwijzen naar het wooncomplex ‘Fredensborg Houses’ in de gelijknamige Deense gemeente, dat andere werk van Jørn Utzon dat de gemeenschap vooropstelt. “Heel kenmerkend voor dat woonproject uit 1963 is dat het een vroeg voorbeeld is van gedeeld privaat groen; een principe waarin ik heel sterk geloof.”
Ultradunne betonschalen
Ondertussen kondigt klokkengeschal het einde van de dienst aan en wachten de twee heren geduldig hun beurt af om de kerk van binnenuit te kunnen aanschouwen. Bagsværd Kirke is het meest geprezen Deense project van Jørn Utzon. Hij was een meester in het combineren van moderne architectuur met traditionele elementen, maar ook van het alledaagse met het buitengewone. Dat wordt duidelijk van zodra het gezelschap naar binnen stapt. Het contrast met het buitenaanzicht kan niet groter zijn.
Net als in al zijn andere gebouwen, komt hier Utzons organische benadering van architectuur tot uitdrukking. Zo zijn de plafonds van de kerk gemaakt van ter plaatse gestorte, gewapende betonschalen van twaalf centimeter dik, met een overspanning van zeventien meter. Een huzarenstukje en een zeldzaamheid binnen de westerse religieuze architectuur van die tijd. De schalen zijn vrij gevormd op basis van cirkelgeometrie, waardoor de architect de hoogte, helling en kromming volledig vrij kon bepalen. Deze techniek is geïnspireerd op de elegantie van grote historische kerkgewelven, maar dan met de technologie van de 20ste eeuw. Utzon vond de inspiratie ervoor tijdens een reis naar Hawaii, liggend op het strand en turend naar de wolkenformaties die werden gevormd door de passaatwind. Het resultaat? Een wit betonnen, noord-zuid georiënteerd dak dat als rollende wolken over de gebedsruimte golft. Ze nemen het daglicht uit de nok van de kerk mee en verspreiden het diffuus over de ruimte, wat een sacrale beleving van tijd en ruimte mogelijk maakt en kerkgangers tot bezinning stemt. “Het is niet evident om als architect grote creatieve risico’s te nemen”, stelt Arne. “Daarom nemen wij als bouwteam die rol graag op ons. Zo kan de architect zo dicht mogelijk bij zijn ideeën blijven, kan de bouwheer zorgeloos bouwen en kunnen we samen bijzondere architectuur realiseren.” Wie de doorsnede van de gebedsruimte bekijkt, kan de link ontwaren met oosterse kalligrafie. Utzon etaleert er zijn bewondering voor de vloeiende lijnen van het handschrift mee. Volgens sommigen doet de plattegrond van de kerk dan weer sterk denken aan die van boeddhistische kloosters, met hun rechthoekige binnenhoven en pagodevormige daken. Naast invloeden uit China en Marokko, koesterde de architect na een reis door de Verenigde Staten tot slot grote bewondering voor de Amerikaanse architect Frank Lloyd Wright. In zijn werk weerklinkt overtuigd diens opvatting over de synergie tussen architectuur en natuur.
Twintig tinten wit
Een bijzondere blikvanger in de kerk van Bagsværd is ongetwijfeld het altaar. Als een luchtige wand van driehoekige cementtegels weerkaatst het het binnenvallende daglicht in de ruimte. “Twintig tinten wit”, fluistert Anton terwijl hij ziet hoe het licht verandert naarmate de tijd verstrijkt en de verschillende ruimtes, hoekjes en details telkens in een andere witvariant kleuren. “Dit is visuele poëzie.” Oplettende bezoekers zien dan weer hoe de witte vloertegels aansluiten bij de geglazuurde witte tegels die in een dynamisch patroon de witte prefabbetonpanelen van de buitengevel sieren. De aanvulling met kerkmeubels in licht beukenhout geeft het interieur de nodige warmte. Mooi detail: de altaartapijten en andere kunstwerken werden gemaakt door de dochter van Jørn Utzon: weefster en keramiste Lin Utzon. Het orgel is een ontwerp van Utzon zelf.
Snel handelende aannemer
Net zoals bij het Sydney Opera House, verliep ook de bouw van Bagsværd Kirke niet zonder obstakels. Financiële problemen en politieke tegenwerkingen dreigden het project te boycotten. Het was dankzij het snelle handelen van de aannemer dat de bouw daadwerkelijk een kans kreeg. Zo werd de realisatie van de kerk een verhaal van volharding en overtuiging, zowel van Utzon als van de lokale gemeenschap. Arne en Anton nemen die gedachte mee naar buiten, waar de regen het blije gemoed na het bezoek niet kan temperen en waarna het gezelschap de terugtocht naar België richting een stralende zon kan inzetten.
(Tekst: Leslie Vanhecke - Fotografie: Tim Van de Velde)
SAVVY x ABS BOUWTEAM: ABSoluut magazine.
Bekijk ook onze andere magazines.